Het itinerarium van Tongeren (ca. 200)

Gepubliceerd op 28 april 2022 om 00:19

De zogenaamde mijlpaal van Tongeren verdient bijzondere aandacht.[1]  Deze achthoekige zuil van zwarte kalksteen werd in 1817 tijdens wegenwerken bij de Sint-Truiderpoort in het centrum van de huidige stad ontdekt. In zekere zin illustreert hij het belang van deze stad als wegenknooppunt. Zijn ontdekking in een voormalige civitatis-hoofdstad is in die context geen verrassing. Het itinerarium is sterk fragmentarisch. Van het oorspronkelijk octogonaal prisma in zwarte steen bleven slechts drie zijden gedeeltelijk bewaard. De tekst is dus niet compleet. Onder meer het tekstgedeelte met de vermelding van de keizer ontbreekt volledig.

Zijde 1:

 

‑‑‑

[Bonna] l(eugae) XI                                                                Bonn 11 leugae

[Rigo]magus l(eugae) VIIII                                                     Remagen 9 leugae

[Antu]nnacum l(eugae) VIII                                                    Andernach 8 leugae

[Conf]luentes l(eugae) VIII                                                     Koblenz 8 leugae

[Bo]udobriga l(eugae) VIII                                                      Boppard 8 leugae

[Vo]solvia l(eugae) VIII                                                           Oberwesel 8 leugae

[B]ingium l(eugae) VIII                                                            Bingen 8 leugae

[Mo]gontiac(um) l(eugae) XII                                                  Mainz 12 leugae

[Bu]conica l(eugae) VIIII                                                         ‑‑‑ 9 leugae

[Borb]etomag(us) of [Borb]itomag(us) l(eugae) XI                 Worms 11 leugae

‑‑‑

 

Zijde 2:

‑‑‑

[‑‑‑] l(eugae) XV                                                                       --- 15 leugae

[Nov]iomag(us) l(eugae) XV                                                    La Noue Maga (?) 15 leugae

Durocorter(um) l(eugae) XII                                                    Reims 12 leugae

Ad Fines l(eugae) XII                                                              Fismes 12 leugae

Aug(usta) Suessionum                                                           Soissons

l(eugae) XII                                                                             12 leugae

Isara l(eugae) XVI                                                                   Oise 16 leugae

Roudium l(eugae) VIIII                                                            Roye 9 leugae

Seeviae of Sefulae l(eugae) VIII                                             ‑‑‑    8 leugae

Samarabriva                                                                            Amiens ( ?) leugae

l(eugae) ‑‑‑

‑‑‑

 

Zijde 3:

Item

a Cas‑                                                                                       Kassel

tello

Fines Atrebatiu[m]                                                                    grens van de Atrebaten

l(eugae) XIIII                                                                            14 leugae

Nemetac(um) l(eugae) [‑‑‑]                                                      Arras ( ?) leugae

Item

a Ba[gaco ‑‑‑]                                                                           Bavay

‑‑‑

Het itinerarium van Tongeren, dat rond 200 kan worden gedateerd, is geen mijlpaal in de strikte betekenis. In principe vermeldden mijlpalen slechts één afstand, namelijk de afstand vanaf het startpunt van de weg tot de plaats waar hij was opgericht. Het gebeurde soms dat een mijlpaal twee afstanden vermeldde. De eerste afstand had betrekking op een nabijgelegen stad, de tweede afstand richtte zich op Rome.[2] Sommige wegwijzers vermeldden echter de complete reisroutes met de afstanden naar meerdere steden. Zij waren in de grotere steden opgesteld. Het reeds vernoemde Milliarium Aureum of de Gouden Mijlpaal die keizer Augustus liet oprichten op het Forum Romanum, vermeldde de afstanden vanaf de stadspoorten in de oude stadsmuur tot de volgende steden.  Ook het itinerarium van Tongeren is een bescheiden maar mooi voorbeeld van een dergelijke wegwijzer.[3] Vermoedelijk stond hij oorspronkelijk op het forum van Atuatuca. In feite kunnen wij spreken van een reisbeschrijving die de reiziger grondig informeerde over de verschillende trajecten en bijhorende afstanden die in Gallische mijlen of leugae (2222 meter) werden aangeduid. Zijde één, bewaard van Bonn (Bonna) tot Worms (Borbitomagus), schetste het traject van Tongeren (Atuatuca) over Keulen (Colo­nia Agrippinen­sis) via de Rijnvallei in de richting van Worms en Straatsburg. Zijde twee, bewaard van Noue Maga (?) tot Amiens (Samarabriva), schetste het traject van Tongeren in de richting van Reims (Durocortorum), Amiens en Boulogne. Zijde drie schetste op zijn minst twee secundai­re wegen, één van Kassel tot Arras, een tweede die vertrok vanuit Bavay.[4] Stond de weg van Tongeren via Tienen naar Kassel op één van de zijden die niet bewaard bleven? Zowel Kassel als Bavay, twee belangrijke bestemmingen vanuit Tongeren, worden immers op dit itinerarium vermeld. Maar jammer genoeg beschikken wij daarvoor over geen enkele doorslaggevende aanwijzing.

 

[1] CIL, XIII, 2, 2, 9158; Riese, 1967; ILS, 5839; M. Lesenne, 87; ILB, 135 met volledige literatuuropgave; R. Chevallier, 1997, 76-77; R. Nouwen, 2004, 159 & 161; P. Leman, 2010, 23-28; R. Nouwen, 2012, 76-77.

[2] CIL, III, 3705 ; IX, 6072; X, 6854.

[3] Zie ook CIL, I, 551 ; VIII, 10118, 22247 ; XIII, 2681b, enz.

[4] CIL, XIII2, 2, 9158; ILS, 5839; ILB, 135. Voor exhaustieve biblio­grafie, zie ILB.

Foto: Koninklijke Musea voor Kunst en geschiedenis, Brussel


«   »